Thánh Đaminh Phạm Trọng Khảm, cựu Án Sát
(13/1/1859 - 79t)

Pham Trọng Khảm sinh năm 1780. Ông trong một gia đình bảy anh em giầu sang làng Quần Cống, bây giờ thuộc tổng Trà Lũ, phủ Xuân Trường (Nam Định). Thân phụ là ông Phạm Tri Khiêm, một hương chức danh vọng được dân làng trọng kính. Ông Phạm Trọng Khảm đã sống dưới tám triều vua. Sinh ra và lớn lên dưới triều Lê Cảnh Hưng (1740-86). Đèn sách học hành dưới triều Lê Chiêu Thống (1787-88), dùi mài kinh sử dưới triều Tây Sơn Quang Trung (1788-92) và Cảnh Thịnh (1792-1802). Năm 18 tuổi kết hôn với bà Inê Phương, một thiếu nữ đạo hạnh trong làng. Hai vợ chồng sống thuận hòa, sinh hạ được một trai, ba gái đều được giáo dục kỹ lưỡng, cả trai lẫn gái đều được cắp sách đến trường. Ông Khảm tiếp tục dùi mài kinh sử và đậu đạt dưới thời Gia Long (1802-19), và được lên đến chức quan án sát.

Sang đến triều Minh Mạng (1820-41), ông Phạm Trọng Khảm bị tố giác theo đạo Công giáo, nên bị nhà vua cách chức, đuổi về làng làm bạch đinh. Tuy nhiên dân làng vẫn gọi cụ là quan án, do đó mới có tên Án Khảm.

Dưới triều Thiệu Trị (1841-47), cụ Án Khảm trở nên giầu có do những năm cần cù với nghề nông. Nhưng cụ cũng giầu lòng bacù ái, luôn chia sẻ của cải cho người nghèo túng. Gia phả con cháu có ghi: Gia nhân phải kiếm kẻ khó vào ngồi chung, thì cụ mới cho ăn cơm. Có lần kiếm cớ đãi tiệc dân làng, cụ cho mõ đi ra khắp xóm mời mọi người ra ruộng tổ chức đua diều. Ai thắng ai thua không thành vấn đề, miễn sao mọi người được một bữa ăn no say.

Cụ gia nhập Dòng Ba Đaminh và được các cha tín nhiệm đặt làm Trùm xứ. Dân làng cũng bầu cụ lên chức lý trưởng, cụ từ chối viện cớ là nhà vua đã giáng xuống làm bạch đinh. Phải có sự can thiệp của đức giám mục địa phận, cụ mới nhận. Mọi người đều xác nhận cụ rất nhiệt tình trong mọi chức vụ. Các thừa sai, các cha đều biết tiếng, và từng đến trọ nhà cụ trong những ngày gặp khó khăn. Với giáo xứ, cụ cộng tác đắc lực giúp cha xứ trong việc điều hành tổ chức họ đạo. Với xóm làng cụ là mẫu người đức độ, thanh liêm, quan tâm đến nhu cầu của mọi người.
Triều Tự Đức, cụ được dân làng tôn lên làm tiên chỉ vì đã đạt được nhiều thành quả trong chức vụ trùm xứ và lý trưởng, trong khi ấy cụ vẫn còn được mời giữ hai chức vụ kể trên.

Con trai cụ Án Khảm là Luca Thìn sinh năm 1820. Phạm trọng Thìn được ăn học nên người, là nhờ có trí thông minh, lanh lợi và chăm chỉ chuyên cần. Chẳng bao lâu ông được công thành danh toại, lên đến chức chánh tổng. Thực ra khi mới lên giữ chức vụ này, vì giao tiếp với giới quan lại nhiều, đã một thời kỳ ông có vợ nhỏ là cô Trung người Trà Lũ, nên thờ ơ việc đạo nghĩa. Sau nhờ có lời khuyên của thân phụ, nhất là của cha giải tội, ông đã thành tâm sám hối. Từ đó ông trở thành một mẫu gương thánh thiện, một gia trưởng đạo đức, một cai tổng có uy tín.

Phạm Trong Tả, sinh năm 1800 cũng tại Quần Cống, là anh em thúc bá với cụ Án Khảm, con ông Đaminh Phạm Thành. Giuse Tả là một Kitô hữu đạo đức và là cựu chánh tổng đã chu toàn chức vụ của mình. Phụ với cháu là Thìn, ông giúp mọi người sống đạo trong hoàn cảnh khó khăn. Theo gia phả con cháu: đầy tớ ông rất đông, chưa Tết ông đã đi thăm viếng từng nhà và cho tiền mừng tuổi rất hậu. Số tiền ấy thường gấo đôi số quà cáp họ biếu xén ông trong năm. Tiền thóc gia nhân vay mượn ông tặng thưởng một nửa, nếu túng quá ông cho luôn. Công nợ của dân trong làng cũng hay được châm chước như vậy. Khi bà cai lên tiếng cằn nhằn, ông trả lời: Mình quên nợ người, Chúa quên tội mình.

Trong những năm 1858-59, sự có mặt của liên quân Pháp-Tây Ban Nha trên hải phận Cửa Hàn làm vua Tự Đức thêm phẫn nộ, lệnh cho các quan triệt để thi hành các chiếu chỉ nhắm vào quân Datô. Tuy nhiên điều đó còn tùy thuộc vào các quan địa phương. Nhiều ông đã biết thực lực của quân đội nhà, nên như muốn chùn bước việc thi hành các chiếu chỉ. Lợi dụng tình thế này đức cha Sampedro Xuyên ủy thác cho hai ông cai Tả và Thìn người làng Quần Cống đóng vai sứ giả hòa bình. Hai ông thuộc thành phần lãnh đạo trong dân, nên dễ dàng tiếp xúc với cấp trên, bấy giờ tổng đốc Nam Định vẫn còn là ông Phan Bá Đạt.
Cuộc tiếp xúc xin tổng đốc Nam Định nương tay cho các tín hữu được bình an, và hứa kêu gọi dân chúng trung thành với đức Vua. Cuộc thương thuyết đang đi tới chỗ thành công thì không ngờ lúc ấy tại Cao Xá, có một người vì bất mãn với chính sách hà khắc của nhà vua đã xúi giục một nhóm người nổi giậy chống lại các quan địa phương. Thế là vị tổng đốc đổi ý, ra lệnh tiếp tục truy lùng các thừa sai, đạo trưởng và các giáo hữu, có uy tín trong dân. Quan kết tội cai Tả và cai Thìn là lừa dối và tìm cách bắt hai ông.

Sau lễ tấn phong đức cha Berriochoa Vinh ngày 26/6/1858, đức cha Vinh và đức cha Xuyên cùng các cha phải lẩn trốn, nay đây mai đó, từ làng này sang làng khác. Nhiều làng quá sợ hãi không chịu chứa chấp. Trong khi ấy Quần Cống là nơi ẩn trú khá an toàn vì các chức sắc trong làng đa số là người Công Giáo. Hai đức cha chánh phó Xuyên và Vinh và hai cha Riano Hòa, Carreras Hiển đều ngụ tại đây trong nhà cụ lý trưởng Án Khảm, cai Tả và nhiêu Côn. Quan án sát Nam Định được mật báo làng Quần Cống chứa chấp tây dương đạo trưởng, liền huy động quân lính đến vây bắt. Nhưng cụ Án kịp hay tin, vội tìm cách đưa các nhà truyền giáo trốn khỏi làng. Đức cha Vinh và hai linh mục qua làng Trà Lũ, đức cha Xuyên sang Kiên Lao. Khi các thừa sai đã đi xa, cụ Án Khảm cho mõ làng đi trước, cụ đích thân cầm roi đi sau, biểu mõ làng rao lớn tiếng: Trình quan viên làng nước, có lệnh cụ Án truyền rằng: Kẻ nào khóa quá phải phạt ba roi và đuổi ra khỏi làng. Rồi cụ họp dân lại khuyến khích mọi người can đảm tuyên xưng đức tin.

Trở lại nơi tập trung dân làng, quan án cho đặt một Thánh giá ngay giữa sân, rồi bắt mọi người bước qua. Nhưng quan đã thất bại, dù lính có đi tới lui hò hét, nạt nộ, toàn thể dân làng hôm đó không một ai khóa quá. Một bô lão, có lẽ vì quá sợ, run rẩy tiến đến vài bước, định thực hiện lệnh quan, lập tức cụ Án nhanh chân cản lại và khiển trách. Viên quan tức giận quát lớn: Ta sẽ mất chức nếu không kết tội được lão Khảm và bọn người vô phúc này. Thế rồi quan sai bắt trói cụ Án Khảm, cai Tả, cai Thìn cùng một số người, áp giải lên thị xã Nam Định. Riêng cụ Án được chở đi trong thuyền của quan, và sẽ bị giam riêng để khỏi ảnh ưởng đến người khác.

Tháng 1, 1859 tòa Nam Định xử ba ông Án Khảm, cai Tả và cai Thìn.
Khi ba chứng nhân được dẫn tới trước thị xã Nam Định, hai cha con cụ Án Khảm mới được gặp nhau trong những lần ra tòa, và sau này được giam chung. Hai cha con vui mừng và xúc động, khuyến khích nhau chịu khổ vì 1òng kình mến Chúa Kitô. Các tù nhân Quần Cống hẹn với nhau quyết tâm trung thành với đức tin, dù phải hy sinh mạng sống. Riêng cụ Án Khảm nhiều lần thay cả nhóm, đối đáp với quan, và lựa lời giải thích giáo lý trong đạo.

Một hôm sau khi bắt được đức cha Xuyên, quan dân cho dẫn ba ông đến trước mặt đức cha. Các ông kính cẩn chào hỏi và không giấu được niềm vui khi gặp vị chủ chăn của mình. Thấy thế, quan cho là bằng chứng cụ thể, để kết tội các ông đã chứa chấp vị thừa sai này. Thực sự đức cha đã từng ở nhà mình, cụ Án Khảm vẫn trả lời: "Là người tín hữu, chúng tôi luôn trọng kính và quí mến bất cứ một linh mục nào, dù chưa hề quen biết".

Sau 4 tháng rưỡi bi giam, một hôm quan báo cho biết là cả ba đã bi kết án xử giảo, ông cai Thìn hỏi lại án đã kết tội gì, quan cho hay là tội chống lại nhà vua, ông Thìn cực lực phản đối. Cuối cùng theo đề nghị của ông, bản án được viết thêm bốn chữ "Bất khẳng khóa quá". Các ông vui mừng hân hoan vì thực sự được chết vì Danh Đức Kitô. Và øtrong những ngày còn lại, các ông sốt sắng chuẩn bị đón ngày hồng phúc tử đạo.

Ba chứng nhân đức tin đã cảm nghiệm sâu xa lời Đức Kitô, chúc phúc cho những người chịu bách hại vì Danh Người. Đối với các chứng nhân trung thành, chịu khổ nhục và bị giết vì Danh Đức Kitô, là niềm vui lớn lao. Các vị đã hân hoan chờ đón nó, đồng thời khích lệ an ủi các tín hữu khác. Và khi nghe báo giờ xử đã tới, cụ Án Khảm vui vẻ nói với mọi người: "Cha con chúng tôi hôm nay được Nước Thiên đàng". Cả ba vị đã sẵn sàng giã từ trần thế, để về hợp đoàn cùng các thiên thần và các thánh tử đạo, cả ba mở rộng đôi tay đón nhận phần thưởng vinh phúc Chúa hứa ban cho các bậc tôi trung.

Ngày 13/1/1859, ngoài ba ông Án Khảm, cai Tả và cai Thìn, còn có bẩy giáo hữu làng Quần Cống khác được đưa ra pháp trường Bảy Mẫu, Nam Định. Trên đường đi, các ông lớn tiếng đọc kinh. Đến nơi xử, các chứng nhân luôn tiếp tục đọc kinh Tin, Cậy, Mến và nhiều lần kinh "Ăn năn tội" chung với nhau, rồi 1ớn tiếng kêu tên Chúa Giêsu. Lính mạnh tay xô các môn đệ Chúa té ngửa trên đất, rồi trói chân tay từng người vào cọc đã chôn sẵn. Mỗi vị có hai người lính cầm hai đầu giây thừng tròng vào cổ và kéo thật mạnh cho đến khi tắt thở. Các tín hữu xứ Quần Cống rước thi thể các anh hủng tử đạo về quê mình, và tổ chức lễ an táng long trọng.