THÁNH TÔ-MA NGUYỄN VĂN ĐỆ

Xứ Bái hay Kẻ Bái thuộc trấn Sơn Nam (Nam Định), đón nhận Tin Mừng từ năm 1638, và được thành lập giáo xứ năm 1645, thời cha Fê-li-xê Mô-rel-li, dòng Tên, lãnh đạo xứ truyền giáo (1640-49). Đầu thế kỷ XX, một phần đất từ trấn Sơn Nam tách ra, lập thành tỉnh Thái Bình, thì Kẻ Bái thuộc tỉnh mới, huyện Quỳnh Côi, làng Bồ Trang, và giáo xứ mang tên mới là Bồ Ngọc. Thánh đường xây cất năm 1915, được trùng tu tháng 2.1993.

Bồ Ngọc hay Kẻ Bái là quê hương của ba thánh giáo dân tử đạo, dòng Ba Đa Minh : Tô-ma Nguyễn văn Đệ, Âu-tinh Nguyễn văn Mới, Tê-phan Nguyễn văn Vinh, và 14 đấng hàng tôn phúc tử đạo, tất cả đều là giáo dân. Ba anh cùng quê Kẻ Bái, vì kế sinh nhai đã theo di dân lên tỉnh Bắc Ninh lập nghiệp tại làng Đức Trai, giáo xứ Kẻ Mốt, cùng được phúc tử đạo ngày 19.12.1839. Coi sóc giáo xứ Kẻ Mốt bấy giờ là cha dòng Đa-Minh Phê-rô Nguyễn văn Tự, cha bị bắt ngày 29.6.1838. Khi cha Nguyễn văn Tự bị bắt, thì ba anh giáo dân Nguyễn văn Đệ, Nguyễn văn Mới, Nguyễn văn Vinh cùng bị dẫn lên thị xã Bắc Ninh, tống ngục. Anh Đệ là bổn đạo dòng; anh Mới được cha Tự rửa tội cách đấy hai năm; anh Vinh là dự tòng, được cha rửa tội trong ngục và khấn dòng Ba Đa-Minh, cũng như hai anh trên.

Anh Tô-ma Nguyễn văn Đệ sinh năm 1811, sống nghề thợ may, rất nhiệt tình với giáo xư ù: cờ quạt, chậu kiểng, đồ trang trí trong nhà thờ đều do bàn tay khéo léo của anh. Anh lập gia đình và sinh hạ được ba con. Khi anh bị bắt, vợ đi theo khóc lóc. Anh nói : "Đừng khóc, mình ơi ! Mình hãy về dạy dỗ con cái nên người, dạy chúng thờ phượng Chúa. Tôi đã dâng mình và các con cho Chúa. Nhớ cầu xin Chúa cho tôi thêm sức mạnh để kiên trì tới cùng". Anh lúc ấy 27 tuổi, kém anh Mới 5 tuổi, hơn anh Vinh 2 tuổi. Anh được coi là đàn anh trong ba người. Anh tháo vát, lanh lẹ và có học nhiều hơn. Trong những lần ra tòa quan, anh thay thế hai anh kia để đối đáp.

Ngày 2.9.1838, vua Minh Mạng tuyên án như sau : "Đạo trưởng Nguyễn văn Tự phải trảm quyết tức khắc, còn ba tên Nguyễn văn Đệ, Nguyễn văn Mới và Nguyễn văn Vinh phải giam giữ cẩn thận, để rồi cùng thọ án nói trên". Sau ngày cha Phê-rô Nguyễn văn Tự được phúc tử đạo (5 tháng 9), ba chứng nhân còn lại trong ngục rất buồn rầu, chỉ mong ngày được theo cha Phê-rô. Vào đêm thứ ba, trong lúc ba anh em đang cầu nguyện, thì thấy cha Phê-rô hiện đến an ủi : "Các con đừng buồn, vì chắc chắn các con sẽ được chết vì đạo, song các con còn phải qua một thời gian thử thách nữa, để xứng đáng được phúc trọng này". Dù mơ hay thiệt, ba anh em từ đấy hết buồn, được thêm can đảm và sẵn sàng chịu mọi gian khổ trong những ngày chờ đợi.

Dưới sự hướng dẫn của anh Nguyễn văn Đệ, cả ba hội viên dòng Ba chia nhau tiếp xúc với các bạn tù, giới thiệu với họ về Thiên Chúa, cắt nghĩa giáo lý?Ngục tù giờ đây trở thành nhà cầu nguyện, hàng ngày vang lên những lời chúc tụng Thiên Chúa, cầu nguyện cho Giáo hội và cho mọi người, mọi giới được đầy tràn ơn lành của Chúa. Hết lần chuỗi Mân Côi, đến kinh cầu Đức Bà, kinh cầu "Chúa chịu nạn", kinh cầu các thánh, to tiếng và rất sốt sắng. Anh Đệ xướng : "Chúa Giê-su chịu đòn đánh nát hết cả và mình", hai anh thưa : "Thương xót chúng con" "Chúa Giê-su Phi-la-tô phó mình cho quân dữ đem đi giết" "Chúa Giê-su xin Đức Chúa Cha tha tội cho kẻ làm khốn mình"?"Kẻo phạm tội nghe ma quỷ cám dỗ", Đáp : "Cầu Chúa Giêsu chữa chúng con" "Kẻo chối đạo Đức Chúa Giê-su" "Kẻo sa hỏa ngục chẳng được công Đức Chúa Giê-su chuộc cho". "Cầu Chúa Giê-su chữa chúng con".

Ngày 19.8.1839, ba chứng nhân được kêu ra tòa, ảnh thánh đặt dưới đất một bên, bên kia là dụng cụ tra tấn. Quan hỏi : "Các anh đã phải giam cầm lâu ngày, chịu khổ nhiều rồi, bây giờ bỏ đạo đi, thì sẽ được trở về với vợ con". Anh Tô-ma Đệ thay cho hai anh kia trả lời : "Bẩm quan, chúng tôi đã quyết một lòng trung thành với Chúa chúng tôi thờ. Nếu quan bảo chặt đầu chúng tôi, hay chúng tôi phải chết cách nào khác, chúng tôi đã sẵn sàng". Quan nghe vậy giận lắm, quát lính lôi qua thập giá. Nhưng cả ba nằm rạp xuống đất, đọc kinh ăn năn tội : "Lạy Chúa tôi, Chúa là Đấng trọn tốt trọn lành vô cùng, Chúa đã dựng nên tôi?thì tôi lo buồn đau đớn, cùng chê ghét mọi tội tôi trên hết mọi sự?" Quan thất vọng, truyền lính dẫn ba anh trở về ngục.

Ngày 24.11.1839, ba người tôi trung của Chúa Ki-tô lại phải ra tòa một lần nữa. Quang cảnh như lần trước, nhưng các tôi tớ Chúa vẫn một mực cương quyết không chối đạo. Lần này, quan tuyên bố nhà vua đã kết án xử tử cả ba, song tòa có thể thay đổi được nếu các "tội nhân" bằng lòng xuất giáo. Anh Tô-ma Đệ thay cho hai anh kia trả lời : "Bẩm quan, chúng tôi chỉ tôn thờ một Thiên Chúa là Chúa tể vũ trụ và là cùng đích muôn loài, là Chúa trên hết các chúa, là vua các vua, là Đấng mà chúng tôi mong ước được đổ máu ra để tỏ lòng thành và yêu mến". Lời nói của anh làm quan đùng đùng nổi giận, quát tháo : "Chúng bay là thứ người gì mà ăn nói kỳ quặc vậy ? Bố mẹ nào đã sinh ra chúng bay ?". Anh Tô-ma Đệ bình tĩnh đáp : "Chúng tôi và cha mẹ chúng tôi đều bởi Thiên Chúa, mà làm người". Quan tức giận vô cùng, song cũng phải chào thua.

Ngày 18.12.1839, các quan nhận được bản án từ Kinh ra, đòi thắt cổ ba người "ngoan cố" không chịu bước qua thập tự. Ngày hôm sau, tức 19.12.1839, ba chiến sĩ đức tin được dẫn tới pháp trường. Anh Tô-ma Đệ đi đầu, cả ba anh tỏ ra rất hoan hỉ và can đảm. Thấy đám đông hiếu kỳ đi theo, anh Đệ ngửa mặt nhìn trời, nói với họ rằng : "Anh em chúng tôi tiến về thiên đàng đây". Trên đường đi, các anh đọc to tiếng những kinh đã quen đọc trong ngục. Khi đọc kinh cầu "Chúa chịu nạn", đến câu "Chúa Giê-su Phi-la-tô phó mình cho quân dữ đem đi giết" "Thương xót chúng con", thì ba anh đọc đi đọc lại nhiều lần.

Khi tới nơi đã xử cha Phê-rô Nguyễn văn Tự cách đấy một năm ba tháng, mỗi chứng nhân chịu trói vào một cọc, giây thừng tròng sẵn vào cổ. Chiêng trống ngân vang, lý hình mỗi bên nắm chặt đầu giây siết chặt cho tới khi ba vị tuẫn giáo tắt thở : máu ứa ra đàng miệng. Lý hình lấy lửa đốt thử gan bàn chân để xác nhận tử tội đã chết thật. Giáo dân lập mưu lấy được thi hài các anh hùng tử đạo, đem chôn táng trong một nghĩa trang. Ba năm sau, hài cốt anh Âu-tinh Mới được về an táng ở Phượng Vĩ, anh Tê-phan Vinh ở Hương La, anh Tô-ma Đệ ở Phong Cốc. Tất cả ba nơi thuộc tỉnh Bắc Ninh.

Ba anh hùng tử đạo Kẻ Bái đã được Đức Lê-ô XIII suy tôn chân phước ngày 27.5.1900, và Đức Gio-an Phao-lô II tuyên Hiển thánh ngày 19.6.1988.

LM. Bùi Đức Sinh OP